Hagsmunamál

Niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu

Eitt af okkar stærstu hagsmunamálum er niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu. Snýst þetta ekki eingöngu um betri kjör fyrir sálfræðinga sem kjósa að nýta sér niðurgreiðsluna vegna sálfræðimeðferðar barna og fullorðinna, heldur er þetta staðfesting á þeim gæðum sem sjálfstætt starfandi sálfræðingar hafa fram að færa, að okkur sé treyst sem fullgildir meðlimir heilbrigðiskerfisins og að sérfræðiþekking og reynsla okkar sé metin eftir verðleikum.

Síðustu áratugina hefur því miður lítið þokast áfram í hagsmunamálum sálfræðinga (þá bæði hjá hinu opinbera og sjálfstætt starfandi). Á meðan aðrar stéttir hafa margar diplómur og viðbótarnám til sérhæfingar þá höfum við eingöngu HAM diplómunám, Jákvæða sálfræði og Hagnýta atferlisfræði. Eru þessar diplómur einnig opnar öðrum fagstéttum og styður því hvorki við sérhæfingu sálfræðinga né styrkir stöðu um að vera samkeppnishæf öðrum starfsstéttum. Fyrir 10 árum stóðum við framar t.a.m. félagsráðgjöfum í launakjörum og sérhæfingu. Í dag er óskað eftir ,,sálfræðingi, félagsráðgjafa eða hjúkrunarfræðingi" í sama starfið. Mörg dæmi hafa borist stjórn frá félagsmönnum sl. ár um að ráðin sé önnur starfsstétt í stöðugildi sálfræðinga. Á heilbrigðisstofnunum s.s. á Bugl og Heilbrigðisstofnun Norðurlands eru félagsráðgjafar yfirmenn sálfræðinga sem þar starfa. Í starfshópi á vegum Heilbrigðissráðuneytis sem vinnur að umbreytingu heilbrigðiskerfis, leiddur af hjúkrunarfræðingum og félagsráðgjafa, var lagt upp með að taka greiningar af sálfræðingum og þjálfa aðrar stéttir (félagsráðgjafa, hjúkrunarfræðinga, þroskaþjálfa) í þeim ásamt því að koma félagsráðgjöfum og hjúkrunarfræðingum inn í alla grunnskóla. Fannst þeim þetta hagkvæmari leið í stað þess að auka við stöðugildi sálfræðinga í greiningum.

Hefur margt af þessu þegar gengið eftir og á félagsráðgjafaþingi 2026 var sérstakur fókus á ,,Skólafélagsráðgjafa". Kallaði stjórnarkona eftir svörum í heilbrigðisráðuneytisteyminu um hver ættu þá væru að vera verkefni skólasálfræðinga en fengust engin svör. Benti stjórnarkona einnig á að það væri ólöglegt að aðrar stéttir en sálfræðinga að notast við matstækin okkar en stendur til að taka yfir matstækjagagnagrunn okkar og opna fyrir aðrar stéttir. Vitað er með vissu að aðrar stéttir notist við greindarprófin okkar og önnur greiningarmatstæki, þá t.a.m. árum saman á Bugl. Heilbrigðisráðuneytið hefur nú hafið svipaða endurskipulagningu á heilbrigðisgeira fullorðinna og er stefnan sú sama í fullorðins og barnageiranum að Landspítali miðstýri allri geðheilbrigðisþjónustu.

Þess má geta að fyrir ári síðan voru umræður um samræmt sjúkrakerfi, þá einnig fyrir sjálfstætt starfandi sem stjórnarkona átti að ræða við félagsmenn um. Fullyrt var á þeim tíma (mars-maí) að engar ákvarðanir hefðu átt sér stað um það og sett á bið. Virtist þetta stafa af kostnaðinum við það, vildi Landlæknir/HRN ekki koma að því en mættu sálfræðingar ekki hækka taxta í kjölfarið. Stjórnarkonur fengu nýlega ábendingu frá lögmanni að lög um sjúkraskrárkerfi hjá sjálfstætt starfandi taka gildi í desember 2026 en voru ekki kynnt fyrir sálfræðingum. Útbúin verður sér umræða á öðrum þræði um þetta mál.

Ábyrgðin á öllu ofangreindu kemur í hlut Sálfræðingafélagsins. Áhyggjur stjórnar FSSS af hagsmunamálum sjálfstætt starfandi sálfræðingum, starfssviði okkar og sérhæfðingu eru því ekki úr lausu lofti gripnar. Sálfræðistöðugildi í opinbera geiranum hafa ekki aukist þrátt fyrir viðvarandi biðlista í barna og fullorðinssmálum áratugum saman. Hugsanleg þróun er að sjálfstætt starfandi sálfræðingum komi einnig til með að fækka þar sem aðrar stéttir eru þegar að gefa sig út fyrir sinna okkar verkefnum og þrengt er að sálfræðingum. Heilbrigðisráðherra virðist ætla sér að minnka einkageirann og er engin vinna hjá ráðuneytinu búin að eiga sér stað tengslum við hagsmuni og starfsvið sjálfstætt starfandi sálfræðinga.

Svo þótt að við vitum hvers vegna við skiptum máli sem starfsstétt, okkar sérhæfing og menntun sé allt önnur en hjá t.d. hjúkrunarfræðingum og félagsráðgjöfum, þá er staðan grafalvarleg hversu lítil þekking og virðing er á okkar starfssviði af hálfu starfsstétta sem eru háværari, telja sig á par við okkur (þ.e. við erum ónauðsynleg) og standa okkur langtum framar í samstöðu og samheldni.

Hagsmunamál sálfræðinga stuttlega reifuð:

Um síðustu aldarmót voru sérfræðingar í klínískri sálfræði svo til búnir að landa samningi við ríkið en setti Sálfræðingafélagið sig á móti þeim samningum og vildu að samið yrði beint við félagið. Varð því miður ekki af þeim samningum.

Árið 2015 náði stjórn FSSS samningi við Virk  um að semja við sjálfstætt starfandi sálfræðinga sem hluta af endurhæfingu. Telst þetta afrek án efa stærsta hagsmunaskref sem náðst hefur fyrir sálfræðistéttina og reyndist það stjórn FSSS svo sannarlega ekki auðvelt að koma þessu í gegn.

Árið 2021-2 vann starfshópur á vegum Sálfræðingafélags Íslands, sem leiddur var af félagsmönnum FSSS, þar sem unnið var að niðurgreiðslu Sjúkratrygginga. Mikil vinna lág að baki skýrslunni sem starfshópurinn skilaði til þáverandi heilbrigðisráðherra. Var þessu því miður ekki fylgt eftir af félaginu og skilaði þetta engu. Sjúkratryggingar gerðu einhliða samning við sálfræðinga og áttu sér stór skref aftur á bak hvað varðar kjör, viðurkenningu á reynslu og sérfræðiþekkingu sálfræðinga eða skilning á langtíma meðferðum í flóknum málum. Viðbrögð Sjúkratrygginga við því hversu fáir sálfræðingar kusu að vera á samningum, voru að lækka allar kröfur um reynslu, endurmenntun og sérhæfingu meðal sálfræðinga sem færu á samning hjá þeim. Er þessu eins háttað hjá Virk og eru viðmiðin eingöngu að sálfræðingur hafi tveggja ára starfsreynslu.

Þann 13. nóvember 2025 var haldinn nefndardagur hjá Sálfræðingafélagi Íslands þar sem unnið var að þrennu: Niðurgreiðslu sálfræði viðtala, reglugerð um fjarviðtöl og stefnumótun Sálfræðingafélags Íslands. Af einskærri heppni vildi þannig til að þrír sjálfstætt starfandi sálfræðingar (og þar af tvær stjórnarkonur FSSS) voru í hópnum um niðurgreiðsluna. Einn sálfræðingurinn starfaði á LSH og tveir sálfræðingarnir störfuðu ekki sem klíniskir sálfræðingar. Höfðum við ekki aðgang að neinum gögnum og áttu sér því stað 1,5 klst spjall um málefnið sem vitanlega skilaði litlu. Mótstaða um að bæta kjör sálfræðinga hvað þetta varðaði, snéri helst að því að sálfræðingar kæmu til með að misnota niðurgreiðsluna með að bæta við 1-2 viðtölum sem væri ekki nauðsyn fyrir. Viðmót sem því miður er algengt í okkar garð, gerir störf okkar tortryggileg og dregur úr því að okkur sé mætt af verðleikum. Merkilega, á svipuðum tíma bárust fréttir af átaki hjá Reykjavíkurborg að ráðast í herferð gegn opinberu starfsfólki ,,Svartir sauðir misnoti réttindin" og Reykjavík ræðst í aðgerðir.

Í lok þessa nefndarfundar spurði stjórnarkona formanni SÍ hvort félagið legði upp með frekari vinnu þessu tengdu en var lítið um svör.  Eftir fundinn óskaði stjórnarkona eftir fundargerð og upplýsingum um áframhaldandi vinnu þessu tengdu, jafnframt var formanni SÍ bent á að óþarfi væri að byrja vinnuna á núllpunkti og vísaði í mikla vinnu starfshópsins 2021, með tölvupósti. Einu svörin sem bárust var að fundargerð (spjall nefndarhópsins) yrði send þegar hann fengi hana afhenta en hefur fundargerðin enn ekki borist og engin frekari vinnu um þetta hagsmunamál áætlað.

Stjórn telur réttast að FSSS gæti sjálft að hagsmunamálum sjálfstætt starfandi sálfræðinga.  Þess ber að geta að margir félagsmenn eru fróðari en stjórn um þessi málefni og hugmyndir hafa verið um að koma á laggir starfshópi FSSS sem starfar með stjórn og eru félagar okkar í Félagi sérfræðinga í klínískri sálfræði tilbúin að koma að slíkri vinnu með okkur. Stjórn er þegar að vinna í því að fá gögnin sem liggja að baki vinnuplagginu sem skilað var inn 2021 til þáverandi heilbrigðisráðherra, hið allra fyrsta með öðrum leiðum en í gegnum Sálfræðingafélagið. Hlutverk stjórnar er að gæta þess að hagsmunamálum, líkt og þessu, sé staðfastlega fylgt eftir.

Fyrsta verkefni starfshópsins yrði að kalla eftir samstarfi við Sálfræðingafélagið um hagsmunamál þetta og mun vinnan byggjast m.a. á fyrirliggjandi gögnum sem félagsmenn unnu ötullega að árið 2021-2.